Narayaneeyam: Dashakam 23
नारायणीयम् · दशक 23
-
प्राचेतसस्तु भगवन्नपरोऽपि दक्षस्त्वत्सेवनं व्यधित सर्गविवृद्धिकामः।
आविर्बभूविथ तदा लसदष्टबाहुस्तस्मै वरं ददिथ तां च वधूमसिक्नीम्॥Prachetasastu bhagavannaparopi dakshastvatsevanam vyadhita sargavivriddhikamah, avirbabhuvitha tada lasadashtabahustasmai varam daditha tam cha vadhumasiknim.
O Lord, another Daksha, son of the Prachetas, worshipped you, wishing to increase creation. Then you appeared with eight shining arms, granted him a boon and gave him Asikni as his wife.
हे भगवन, प्रचेताओं के पुत्र दूसरे दक्ष ने सृष्टि बढ़ाने की इच्छा से आपकी उपासना की। तब आप आठ चमकती भुजाओं के साथ प्रकट हुए, उन्हें वर दिया और असिक्नी को पत्नी के रूप में दिया।
-
तस्यात्मजास्त्वयुतमीश पुनः सहस्रं श्रीनारदस्य वचसा तव मार्गमापुः।
नैकत्रवासमृषये स मुमोच शापं भक्तोत्तमस्त्वृषिरनुग्रहमेव मेने॥Tasyatmajastvayutamisha punah sahasram shrinaradasya vachasa tava margamapuh, naikatravasamrishaye sa mumocha shapam bhaktottamastvrishiranugrahameva mene.
O Lord, his sons, ten thousand and then a thousand more, took to your path on Narada’s advice. Daksha cursed the sage never to stay in one place, but Narada, the best of devotees, took it as a blessing.
हे ईश्वर, उनके दस हज़ार और फिर एक हज़ार पुत्रों ने नारद के कहने पर आपका मार्ग अपना लिया। दक्ष ने ऋषि को कहीं एक जगह न टिकने का शाप दिया, पर भक्तश्रेष्ठ नारद ने उसे कृपा ही माना।
-
षष्ट्या ततो दुहितृभिः सृजतः कुलौघान् दौहित्रसूनुरथ तस्य स विश्वरूपः।
त्वत्स्तोत्रवर्मितमजापयदिन्द्रमाजौ देव त्वदीयमहिमा खलु सर्वजैत्रः॥Shashtya tato duhitribhih srijatah kulaughan dauhitrasunuratha tasya sa vishvarupah, tvatstotravarmitamajapayadindramajau deva tvadiyamahima khalu sarvajaitrah.
Then through sixty daughters he created many families. His descendant Vishvarupa armoured Indra with a hymn to you and made him victorious in battle. O Lord, your glory conquers all.
फिर साठ पुत्रियों से उन्होंने अनेक वंश चलाए। उनके वंशज विश्वरूप ने इंद्र को आपके स्तोत्र का कवच पहनाकर युद्ध में विजयी बनाया। हे देव, आपकी महिमा सबको जीतने वाली है।
-
प्राक्शूरसेनविषये किल चित्रकेतुः पुत्राग्रही नृपतिरङ्गिरसः प्रभावात्।
लब्ध्वैकपुत्रमथ तत्र हते सपत्नीसङ्घैरमुह्यदवशस्तव माययासौ॥Prakshurasenavishaye kila chitraketuh putragrahi nripatirangirasah prabhavat, labdhvaikaputramatha tatra hate sapatnisanghairamuhyadavashastava mayayasau.
Long ago in the land of Shurasena, King Chitraketu, longing for a son, was granted one son by the power of the sage Angiras. When the child was poisoned by his co-wives, the king was lost in grief through your Maya.
बहुत पहले शूरसेन देश में पुत्र के लिए तरसते राजा चित्रकेतु को अंगिरा ऋषि के प्रभाव से एक पुत्र मिला। जब सौतनों ने उस बच्चे को मार डाला, तो आपकी माया से राजा बेबस होकर मोह में डूब गए।
-
तं नारदस्तु सममङ्गिरसा दयालुः सम्प्राप्य तावदुपदर्श्य सुतस्य जीवम्।
कस्यास्मि पुत्र इति तस्य गिरा विमोहं त्यक्त्वा त्वदर्चनविधौ नृपतिं न्ययुङ्क्त॥Tam naradastu samamangirasa dayaluh samprapya tavadupadarshya sutasya jivam, kasyasmi putra iti tasya gira vimoham tyaktva tvadarchanavidhau nripatim nyayunkta.
Then the kind Narada came with Angiras and showed the king his son’s soul. Hearing it ask, “Whose son am I?”, the king let go of his delusion, and Narada set him to worshipping you.
तब दयालु नारद अंगिरा के साथ आए और राजा को उसके पुत्र की आत्मा दिखाई। उसके यह कहने पर कि “मैं किसका पुत्र हूँ?”, राजा का मोह छूट गया, और नारद ने उसे आपकी पूजा में लगा दिया।
-
स्तोत्रं च मन्त्रमपि नारदतोऽथ लब्ध्वा तोषाय शेषवपुषो ननु ते तपस्यन्।
विद्याधराधिपतितां स हि सप्तरात्रे लब्ध्वाप्यकुण्ठमतिरन्वभजद्भवन्तम्॥Stotram cha mantramapi naradatotha labdhva toshaya sheshavapusho nanu te tapasyan, vidyadharadhipatitam sa hi saptaratre labdhvapyakunthamatiranvabhajadbhavantam.
Receiving a hymn and a mantra from Narada, he did penance to please you in your form as Shesha. Within seven nights he became lord of the Vidyadharas, yet with an undimmed mind he kept on worshipping you.
नारद से स्तोत्र और मंत्र पाकर उसने शेष रूप वाले आपको प्रसन्न करने के लिए तप किया। सात रातों में ही वह विद्याधरों का राजा बन गया, फिर भी अटल बुद्धि से आपका भजन करता रहा।
-
तस्मै मृणालधवलेन सहस्रशीर्ष्णा रूपेण बद्धनुतिसिद्धगणावृतेन।
प्रादुर्भवन्नचिरतो नुतिभिः प्रसन्नो दत्त्वाऽऽत्मतत्त्वमनुगृह्य तिरोदधाथ॥Tasmai mrinaladhavalena sahasrashirshna rupena baddhanutisiddhaganavritena, pradurbhavannachirato nutibhih prasanno dattvatmatattvamanugrihya tirodadhatha.
Pleased by his praises, you soon appeared to him in your thousand-headed form, white as a lotus stalk, surrounded by siddhas singing hymns. You blessed him with knowledge of the Self and then vanished.
उसकी स्तुतियों से प्रसन्न होकर आप जल्दी ही कमल-नाल जैसे सफ़ेद, हज़ार सिरों वाले रूप में, स्तुति करते सिद्धों से घिरे, उसके सामने प्रकट हुए, कृपा करके आत्मज्ञान दिया और अंतर्धान हो गए।
-
त्वद्भक्तमौलिरथ सोऽपि च लक्षलक्षं वर्षाणि हर्षुलमना भुवनेषु कामम्।
सङ्गापयन्गुणगणं तव सुन्दरीभिः सङ्गातिरेकरहितो ललितं चचार॥Tvadbhaktamauliratha sopi cha lakshalaksham varshani harshulamana bhuvaneshu kamam, sangapayangunaganam tava sundaribhih sangatirekarahito lalitam chachara.
Then that crown of your devotees roamed the worlds happily for countless years, having lovely women sing your virtues, yet free of excessive attachment.
फिर आपके भक्तों का वह मुकुटमणि लाखों वर्षों तक प्रसन्न मन से लोकों में घूमता रहा, सुंदर स्त्रियों से आपके गुण गवाता रहा, पर अधिक आसक्ति से दूर रहा।
-
अत्यन्तसङ्गविलयाय भवत्प्रणुन्नो नूनं स रूप्यगिरिमाप्य महत्समाजे।
निश्शङ्कमङ्ककृतवल्लभमङ्गजारिं तं शङ्करं परिहसन्नुमयाभिशेपे॥Atyantasangavilayaya bhavatpranunno nunam sa rupyagirimapya mahatsamaje, nishshankamankakritavallabhamangajarim tam shankaram parihasannumayabhishepe.
Surely prompted by you to end his last attachment, he went to Kailasa, the silver mountain, and in a great assembly mocked Shankara, the foe of Kama, for openly holding his beloved on his lap. Uma cursed him.
निश्चय ही आसक्ति को पूरी तरह मिटाने के लिए आपकी प्रेरणा से वह चाँदी के पर्वत कैलाश पहुँचा, और बड़ी सभा में अपनी प्रिया को निःसंकोच गोद में बिठाए कामारि शंकर की हँसी उड़ाई। उमा ने उसे शाप दे दिया।
-
निस्सम्भ्रमस्त्वयमयाचितशापमोक्षो वृत्रासुरत्वमुपगम्य सुरेन्द्रयोधी।
भक्त्याऽऽत्मतत्त्वकथनैस्समरे विचित्रं शत्रोरपि भ्रममपास्य गतः पदं ते॥Nissambhramastvayamayachitashapamoksho vritrasuratvamupagamya surendrayodhi, bhaktyatmatattvakathanaissamare vichitram shatrorapi bhramamapasya gatah padam te.
Unshaken, he did not even ask to be freed from the curse. Becoming the demon Vritra, he fought Indra, and in battle, through devotion and talk of the Self, he wonderfully cleared even his enemy’s confusion, and reached your abode.
वह विचलित नहीं हुआ और शाप से छुटकारा भी नहीं माँगा। वृत्रासुर बनकर उसने इंद्र से युद्ध किया, और युद्ध में भक्ति और आत्मतत्त्व की बातों से अद्भुत ढंग से शत्रु का भी भ्रम दूर करके आपके धाम पहुँच गया।
-
त्वत्सेवनेन दितिरिन्द्रवधोद्यताऽपि तान्प्रत्युतेन्द्रसुहृदो मरुतोऽभिलेभे।
दुष्टाशयेऽपि शुभदैव भवन्निषेवा तत्तादृशस्त्वमव मां पवनालयेश॥Tvatsevanena ditirindravadhodyatapi tanpratyutendrasuhrido marutobhilebhe, dushtashayepi shubhadaiva bhavannisheva tattadrishastvamava mam pavanalayesha.
Diti, though bent on killing Indra, worshipped you and instead gained the Maruts, who became Indra’s friends. Serving you brings good even to one with bad intent. You who are so, Lord of Guruvayur, protect me.
दिति इंद्र को मारना चाहती थी, फिर भी आपकी सेवा से उसे इंद्र के मित्र मरुद्गण मिले। बुरे इरादे वाले के लिए भी आपकी सेवा शुभ ही देती है। ऐसे आप, हे गुरुवायुर के स्वामी, मेरी रक्षा कीजिए।