Narayaneeyam: Dashakam 86
नारायणीयम् · दशक 86
-
साल्वो भैष्मीविवाहे यदुबलविजितश्चन्द्रचूडाद्विमानं विन्दन्सौभं स मायी त्वयि वसति कुरूंस्त्वत्पुरीमभ्यभाङ्क्षीत्।
प्रद्युम्नस्तं निरुन्धन्नखिलयदुभटैर्न्यग्रहीदुग्रवीर्यं तस्यामात्यं द्युमन्तं व्यजनि च समरस्सप्तविंशत्यहान्तः॥Salvo bhaishmivivahe yadubalavijitashchandrachudadvimanam vindansaubham sa mayi tvayi vasati kurumstvatpurimabhyabhankshit, pradyumnastam nirundhannakhilayadubhatairnyagrahidugraviryam tasyamatyam dyumantam vyajani cha samarassaptavimshatyahantah.
Shalva, defeated by the Yadavas at Rukmini’s wedding, won the flying city Saubha from Shiva. While you were away among the Kurus, that sorcerer attacked your city. Pradyumna held him off with all the Yadava warriors and overpowered his fierce minister Dyuman; the battle raged for twenty-seven days.
रुक्मिणी के विवाह में यादवों से हारे शाल्व ने शिव से सौभ नाम का विमान पाया। जब आप कुरुओं के पास थे, उस मायावी ने आपकी नगरी पर हमला किया। प्रद्युम्न ने सारे यादव वीरों के साथ उसे रोका और उसके उग्र मंत्री द्युमान को परास्त किया; युद्ध सत्ताईस दिन चला।
-
तावत्त्वं रामशाली त्वरितमुपगतः खण्डितप्रायसैन्यं सौभेशं तं न्यरुन्धाः स च किल गदया शार्ङ्गमभ्रंशयत्ते।
मायातातं व्यहिंसीदपि तव पुरतस्तत्त्वयापि क्षणार्धं नाज्ञायीत्याहुरेके तदिदमवमतं व्यास एव न्यषेधीत्॥Tavattvam ramashali tvaritamupagatah khanditaprayasainyam saubhesham tam nyarundhah sa cha kila gadaya sharngamabhramshayatte, mayatatam vyahimsidapi tava puratastattvayapi kshanardham najnayityahureke tadidamavamatam vyasa eva nyashedhit.
Then you came quickly with Balarama and checked the lord of Saubha, whose army was nearly destroyed. It is said his mace knocked the Sharnga bow from your hand, and he slew an illusory image of your father before you; some say even you were deceived for half a moment, but Vyasa himself rejected that view.
तब आप बलराम के साथ जल्दी पहुँचे और लगभग नष्ट सेना वाले सौभपति को रोका। कहते हैं उसने गदा से आपका शार्ङ्ग धनुष गिरा दिया और आपके सामने आपके पिता की मायावी मूर्ति को मार डाला; कुछ लोग कहते हैं आप भी आधे पल को उसे न पहचान सके, पर इस मत को स्वयं व्यास ने खारिज किया है।
-
क्षिप्त्वा सौभं गदाचूर्णितमुदकनिधौ मङ्क्षु साल्वेऽपि चक्रेणोत्कृत्ते दन्तवक्त्रः प्रसभमभिपतन्नभ्यमुञ्चद्गदां ते।
कौमोदक्या हतोऽसावपि सुकृतनिधिश्चैद्यवत्प्रापदैक्यं सर्वेषामेष पूर्वं त्वयि धृतमनसां मोक्षणार्थोऽवतारः॥Kshiptva saubham gadachurnitamudakanidhau mankshu salvepi chakrenotkritte dantavaktrah prasabhamabhipatannabhyamunchadgadam te, kaumodakya hatosavapi sukritanidhishchaidyavatprapadaikyam sarveshamesha purvam tvayi dhritamanasam mokshanarthovatarah.
You smashed Saubha with your mace and hurled it into the ocean, and swiftly cut down Shalva with your discus. Then Dantavaktra charged and flung his mace at you; struck by your mace Kaumodaki, he too, rich in merit, became one with you like Shishupala. This incarnation was to free all who had long fixed their minds on you.
आपने गदा से सौभ को चूर करके समुद्र में फेंक दिया और चक्र से शाल्व को भी जल्दी काट डाला। फिर दंतवक्त्र ने ज़ोर से झपटकर आप पर गदा चलाई; आपकी कौमोदकी गदा से मारा गया वह पुण्यात्मा भी शिशुपाल की तरह आप में लीन हो गया। आपका यह अवतार उन सबकी मुक्ति के लिए था जिनका मन पहले से आप में लगा था।
-
त्वय्यायातेऽथ जाते किल कुरुसदसि द्यूतके संयतायाः क्रन्दन्त्या याज्ञसेन्याः सकरुणमकृथाश्चेलमालामनन्ताम्।
अन्नान्तप्राप्तशर्वांशजमुनिचकितद्रौपदीचिन्तितोऽथ प्राप्तश्शाकान्नमश्नन् मुनिगणमकृथास्तृप्तिमन्तं वनान्ते॥Tvayyayatetha jate kila kurusadasi dyutake samyatayah krandantya yajnasenyah sakarunamakrithashchelamalamanantam, annantapraptasharvamshajamunichakitadraupadichintitotha praptashshakannamashnan muniganamakrithastriptimantam vanante.
At the dice game in the Kuru court, you compassionately gave the captive, weeping Draupadi an endless line of garments. Later, when she called on you in fear because sage Durvasa, born of Shiva’s portion, had arrived after the food was gone, you came, ate a single leaf of greens, and left the whole band of sages in the forest satisfied.
कुरु सभा में जुए के समय आपने करुणा करके बंधक बनी, रोती हुई द्रौपदी को अनंत वस्त्रों की कतार दी। फिर जब भोजन खत्म हो जाने के बाद शिव के अंश से जन्मे दुर्वासा मुनि आए और डरी हुई द्रौपदी ने आपको याद किया, तब आपने आकर साग का एक पत्ता खाया और वन में पूरे मुनि समूह को तृप्त कर दिया।
-
युद्धोद्योगेऽथ मन्त्रे मिलति सति वृतः फल्गुनेन त्वमेकः कौरव्ये दत्तसैन्यः करिपुरमगमो दूत्यकृत्पाण्डवार्थम्।
भीष्मद्रोणादिमान्ये तव खलु वचने धिक्कृते कौरवेण व्यावृण्वन्विश्वरूपं मुनिसदसि पुरीं क्षोभयित्वाऽऽगतोऽभूः॥Yuddhodyogetha mantre milati sati vritah phalgunena tvamekah kauravye dattasainyah karipuramagamo dutyakritpandavartham, bhishmadronadimanye tava khalu vachane dhikkrite kauravena vyavrinvanvishvarupam munisadasi purim kshobhayitvagatobhuh.
When war was being planned, Arjuna chose you alone and Duryodhana got your army. You went to Hastinapura as the Pandavas’ envoy; when Duryodhana scorned your words, which Bhishma, Drona and the elders honoured, you revealed your cosmic form before the assembled sages, shook the city, and returned.
युद्ध की तैयारी के समय अर्जुन ने अकेले आपको चुना और आपकी सेना दुर्योधन को मिली। आप पांडवों के दूत बनकर हस्तिनापुर गए; जब भीष्म, द्रोण आदि जिसका आदर करते थे, आपकी उस बात का दुर्योधन ने तिरस्कार किया, तो आपने मुनियों की सभा में विश्वरूप दिखाया और नगर को हिलाकर लौट आए।
-
जिष्णोस्त्वं कृष्ण सूतः खलु समरमुखे बन्धुघाते दयालुं खिन्नं तं वीक्ष्य वीरं किमिदमयि सखे नित्य एकोऽयमात्मा।
को वध्यः कोऽत्र हन्ता तदिह वधभियं प्रोज्झ्य मय्यर्पितात्मा धर्म्यं युद्धं चरेति प्रकृतिमनयथा दर्शयन्विश्वरूपम्॥Jishnostvam krishna sutah khalu samaramukhe bandhughate dayalum khinnam tam vikshya viram kimidamayi sakhe nitya ekoyamatma, ko vadhyah kotra hanta tadiha vadhabhiyam projjhya mayyarpitatma dharmyam yuddham chareti prakritimanayatha darshayanvishvarupam.
Krishna, you were Arjuna’s charioteer. At the start of battle, seeing the hero downcast, pitying the kin he must kill, you said: “What is this, friend? The Self is eternal and one. Who is killed here, and who kills? Give up this fear, offer yourself to me, and fight this righteous war.” Showing him your cosmic form, you restored him to himself.
हे कृष्ण, आप अर्जुन के सारथी बने। युद्ध के आरंभ में अपने बंधुओं को मारने के विचार से दया से भरे, उदास वीर को देखकर आपने कहा: “सखा, यह क्या? आत्मा नित्य और एक है। यहाँ कौन मारा जाता है, कौन मारता है? इसलिए मारने का डर छोड़ो, खुद को मुझे सौंपकर धर्म युद्ध करो।” विश्वरूप दिखाकर आपने उसे उसके स्वभाव में लौटा दिया।
-
भक्तोत्तंसेऽथ भीष्मे तव धरणिभरक्षेपकृत्यैकसक्ते नित्यं नित्यं विभिन्दत्यवनिभृदयुतं प्राप्तसादे च पार्थे।
निश्शस्त्रत्वप्रतिज्ञां विजहदरिवरं धारयन्क्रोधशालीवाधावन्प्राञ्जलिं तं नतशिरसमथो वीक्ष्य मोदादपागाः॥Bhaktottamsetha bhishme tava dharanibharakshepakrityaikasakte nityam nityam vibhindatyavanibhridayutam praptasade cha parthe, nishshastratvapratijnam vijahadarivaram dharayankrodhashalivadhavanpranjalim tam natashirasamatho vikshya modadapagah.
Bhishma, crown of devotees, devoted only to your work of easing the earth’s burden, was slaying ten thousand kings each day and Arjuna was faltering. You broke your vow not to take up arms, seized your discus and ran at him in anger; seeing him bow his head with joined palms, you turned back in joy.
भक्तों के मुकुट भीष्म, जो धरती का भार उतारने के आपके काम में ही लगे थे, रोज़ दस हज़ार राजाओं को मार रहे थे और अर्जुन ढीले पड़ रहे थे। तब आपने शस्त्र न उठाने की प्रतिज्ञा तोड़ी और क्रोध में चक्र लेकर उनकी ओर दौड़े; उन्हें हाथ जोड़े, सिर झुकाए देखकर आप प्रसन्न होकर लौट आए।
-
युद्धे द्रोणस्य हस्तिस्थिररणभगदत्तेरितं वैष्णवास्त्रं वक्षस्याधत्त चक्रस्थगितरविमहाः प्रार्दयन्सिन्धुराजम्।
नागास्त्रे कर्णमुक्ते क्षितिमवनमयन्केवलं कृत्तमौलिं तत्रे तत्रापि पार्थं किमिव न हि भवान् पाण्डवानामकार्षीत्॥Yuddhe dronasya hastisthiraranabhagadatteritam vaishnavastram vakshasyadhatta chakrasthagitaravimahah prardayansindhurajam, nagastre karnamukte kshitimavanamayankevalam krittamaulim tatre tatrapi partham kimiva na hi bhavan pandavanamakarshit.
In Drona’s battle you took on your own chest the Vaishnava weapon hurled by Bhagadatta from his elephant. You hid the sun with your discus to help bring down Jayadratha, king of Sindhu. When Karna loosed the serpent weapon, you pressed the earth down so that only Arjuna’s crown was cut, and saved him. What did you not do for the Pandavas?
द्रोण के युद्ध में हाथी पर डटे भगदत्त के चलाए वैष्णव अस्त्र को आपने अपनी छाती पर ले लिया। आपने चक्र से सूर्य को ढककर सिंधुराज जयद्रथ का वध करवाया। कर्ण के नागास्त्र छोड़ने पर आपने धरती दबा दी जिससे केवल अर्जुन का मुकुट कटा, और उनकी रक्षा की। आपने पांडवों के लिए क्या नहीं किया?
-
युद्धादौ तीर्थगामी स खलु हलधरो नैमिशक्षेत्रमृच्छन्नप्रत्युत्थायिसूतक्षयकृदथ सुतं तत्पदे कल्पयित्वा।
यज्ञघ्नं बल्वलं पर्वणि परिदलयन् स्नाततीर्थो रणान्ते सम्प्राप्तो भीमदुर्योधनरणमशमं वीक्ष्य यातः पुरीं ते॥Yuddhadau tirthagami sa khalu haladharo naimishakshetramrichchhannapratyutthayisutakshayakridatha sutam tatpade kalpayitva, yajnaghnam balvalam parvani paridalayan snatatirtho ranante samprapto bhimaduryodhanaranamashamam vikshya yatah purim te.
As the war began, Balarama went on pilgrimage. At Naimisha he slew the bard who did not rise to greet him, then set the bard’s son in his place; on the festival day he crushed Balvala, destroyer of sacrifices. After bathing at holy places he arrived at the war’s end, saw that Bhima and Duryodhana’s duel could not be stopped, and went to your city.
युद्ध शुरू होते ही हलधर बलराम तीर्थयात्रा पर गए। नैमिष क्षेत्र में उन्होंने अपने आने पर न उठने वाले सूत का वध किया, फिर उसके पुत्र को उसके स्थान पर बिठाया; पर्व के दिन यज्ञ बिगाड़ने वाले बल्वल को मारा। तीर्थों में स्नान करके युद्ध के अंत में पहुँचे, और भीम-दुर्योधन का युद्ध रुकता न देखकर आपकी नगरी लौट गए।
-
संसुप्तद्रौपदेयक्षपणहतधियं द्रौणिमेत्य त्वदुक्त्या तन्मुक्तं ब्राह्ममस्त्रं समहृत विजयो मौलिरत्नं च जह्रे।
उच्छित्त्यै पाण्डवानां पुनरपि च विशत्युत्तरागर्भमस्त्रे रक्षन्नङ्गुष्ठमात्रः किल जठरमगाश्चक्रपाणिर्विभो त्वम्॥Samsuptadraupadeyakshapanahatadhiyam draunimetya tvaduktya tanmuktam brahmamastram samahrita vijayo mauliratnam cha jahre, uchchhittyai pandavanam punarapi cha vishatyuttaragarbhamastre rakshannangushthamatrah kila jatharamagashchakrapanirvibho tvam.
Ashwatthama, his mind ruined by killing Draupadi’s sleeping sons, was caught; at your word Arjuna withdrew the Brahma weapon and took the jewel from his head. When the weapon then entered Uttara’s womb to end the Pandava line, you, Lord with the discus, entered that womb, thumb-sized, to protect the child.
सोए हुए द्रौपदी के पुत्रों को मारकर बुद्धि खो चुके अश्वत्थामा को पकड़ा गया; आपके कहने पर अर्जुन ने ब्रह्मास्त्र को शांत किया और उसके सिर का मणि छीन लिया। जब पांडवों के वंश का नाश करने के लिए वह अस्त्र उत्तरा के गर्भ में घुसा, तब हे चक्रधारी प्रभु, आप अंगूठे भर का रूप लेकर गर्भ में जाकर रक्षा करने लगे।
-
धर्मौघं धर्मसूनोरभिदधदखिलं छन्दमृत्युः स भीष्मस्त्वां पश्यन्भक्तिभूम्नैव हि सपदि ययौ निष्कलब्रह्मभूयम्।
संयाज्याथाश्वमेधैस्त्रिभिरतिमहितैर्धर्मजं पूर्णकामं सम्प्राप्तो द्वारकां त्वं पवनपुरपते पाहि मां सर्वरोगात्॥Dharmaugham dharmasunorabhidadhadakhilam chhandamrityuh sa bhishmastvam pashyanbhaktibhumnaiva hi sapadi yayau nishkalabrahmabhuyam, samyajyathashvamedhaistribhiratimahitairdharmajam purnakamam samprapto dvarakam tvam pavanapurapate pahi mam sarvarogat.
Bhishma, who could choose his hour of death, taught Yudhishthira the whole of dharma, and gazing at you, through the fullness of his devotion, at once merged into the formless Brahman. Then, after having Yudhishthira perform three glorious horse sacrifices and fulfilling his wishes, you returned to Dwaraka. Lord of Guruvayur, protect me from all illness.
इच्छामृत्यु वाले भीष्म ने धर्मपुत्र युधिष्ठिर को पूरा धर्म बताया, और आपको देखते हुए भक्ति की पूर्णता से तुरंत निराकार ब्रह्म में लीन हो गए। फिर युधिष्ठिर से तीन महान अश्वमेध यज्ञ करवाकर और उनकी इच्छाएँ पूरी करके आप द्वारका लौट आए। हे गुरुवायुर के स्वामी, सब रोगों से मेरी रक्षा कीजिए।