Narayaneeyam: Dashakam 90
नारायणीयम् · दशक 90
-
वृकभृगुमुनिमोहिन्यम्बरीषादिवृत्तेष्वयि तव हि महत्त्वं सर्वशर्वादिजैत्रम्।
स्थितमिह परमात्मन् निष्कलार्वागभिन्नं किमपि यदवभातं तद्धि रूपं तवैव॥Vrikabhrigumunimohinyambarishadivritteshvayi tava hi mahattvam sarvasharvadijaitram, sthitamiha paramatman nishkalarvagabhinnam kimapi yadavabhatam taddhi rupam tavaiva.
In the stories of Vrika, the sage Bhrigu, Mohini, Ambarisha and others, your greatness is shown to surpass all, Shiva included. O Supreme Self, whatever shines here, formless or with form and not separate from you, is truly your own form.
वृकासुर, भृगु मुनि, मोहिनी, अंबरीष आदि की कथाओं में आपकी महिमा शिव आदि सब से बढ़कर दिखाई गई है। हे परमात्मा, यहाँ जो कुछ भी निराकार या साकार रूप में, आपसे अभिन्न होकर चमकता है, वह आपका ही रूप है।
-
मूर्तित्रयेश्वरसदाशिवपञ्चकं यत् प्राहुः परात्मवपुरेव सदाशिवोऽस्मिन्।
तत्रेश्वरस्तु स विकुण्ठपदस्त्वमेव त्रित्वं पुनर्भजसि सत्यपदे त्रिभागे॥Murtitrayeshvarasadashivapanchakam yat prahuh paratmavapureva sadashivosmin, tatreshvarastu sa vikunthapadastvameva tritvam punarbhajasi satyapade tribhage.
They speak of five: the three forms, Ishvara and Sadashiva. Sadashiva is the very body of the Supreme Self; Ishvara, who dwells in Vaikuntha, is you; and you again take three forms in the three parts of Satyaloka.
तीन मूर्तियाँ, ईश्वर और सदाशिव, ऐसे पाँच बताए जाते हैं। इनमें सदाशिव परमात्मा का ही शरीर है; वैकुंठ में रहने वाले ईश्वर आप ही हैं; और सत्यलोक के तीन भागों में आप फिर तीन रूप धारण करते हैं।
-
तत्रापि सात्त्विकतनुं तव विष्णुमाहुर्धाता तु सत्त्वविरलो रजसैव पूर्णः।
सत्त्वोत्कटत्वमपि चास्ति तमोविकारचेष्टादिकं च तव शङ्करनाम्नि मूर्तौ॥Tatrapi sattvikatanum tava vishnumahurdhata tu sattvaviralo rajasaiva purnah, sattvotkatatvamapi chasti tamovikaracheshtadikam cha tava shankaranamni murtau.
Of these, your sattvic form is called Vishnu; Brahma has little sattva and is full of rajas; and your form called Shankara has much sattva but also traits and actions shaped by tamas.
इनमें आपके सात्त्विक रूप को विष्णु कहते हैं; ब्रह्मा में सत्त्व कम और रजोगुण भरपूर है; और आपके शंकर नाम के रूप में सत्त्व की अधिकता के साथ तमोगुण से जुड़े स्वभाव और कर्म भी हैं।
-
तं च त्रिमूर्त्यतिगतं परपूरुषं त्वां शर्वात्मनापि खलु सर्वमयत्वहेतोः।
शंसन्त्युपासनविधौ तदपि स्वतस्तु त्वद्रूपमित्यतिदृढं बहु नः प्रमाणम्॥Tam cha trimurtyatigatam parapurusham tvam sharvatmanapi khalu sarvamayatvahetoh, shamsantyupasanavidhau tadapi svatastu tvadrupamityatidridham bahu nah pramanam.
You are the Supreme Person beyond the three forms. Because you are in everything, in worship you are praised as Shiva as well; but in truth that too is your own form. We have firm and ample proof of this.
आप तीनों मूर्तियों से परे परम पुरुष हैं। सर्वव्यापी होने के कारण उपासना में आपकी शिव रूप में भी स्तुति होती है, पर वह भी वास्तव में आपका ही रूप है। इसके हमारे पास बहुत से पक्के प्रमाण हैं।
-
श्रीशङ्करोऽपि भगवान्सकलेषु तावत् त्वामेव मानयति यो न हि पक्षपाती।
त्वन्निष्ठमेव स हि नामसहस्रकादि व्याख्यद्भवत्स्तुतिपरश्च गतिं गतोऽन्ते॥Shrishankaropi bhagavansakaleshu tavat tvameva manayati yo na hi pakshapati, tvannishthameva sa hi namasahasrakadi vyakhyadbhavatstutiparashcha gatim gatonte.
Even the revered Shankaracharya, who took no sides, honoured you above all. He wrote commentaries on works devoted to you, like the Thousand Names, and, ever intent on your praise, reached the goal at the end.
पक्षपात न करने वाले पूज्य श्री शंकराचार्य ने भी सबसे बढ़कर आपका ही सम्मान किया। उन्होंने आपसे जुड़े सहस्रनाम आदि ग्रंथों की व्याख्या की, और आपकी स्तुति में लगे रहकर अंत में परम गति पाई।
-
मूर्तित्रयातिगमुवाच च मन्त्रशास्त्रस्यादौ कलायसुषमं सकलेश्वरं त्वाम्।
ध्यानं च निष्कलमसौ प्रणवे खलूक्त्वा त्वामेव तत्र सकलं निजगाद नान्यम्॥Murtitrayatigamuvacha cha mantrashastrasyadau kalayasushamam sakaleshvaram tvam, dhyanam cha nishkalamasau pranave khaluktva tvameva tatra sakalam nijagada nanyam.
At the start of his work on mantra, he described you as beyond the three forms, lord of all, lovely as a dark kalaya flower. And after describing meditation on the formless in Om, he named you alone, and no other, as its form.
मंत्रशास्त्र के आरंभ में उन्होंने आपको तीनों मूर्तियों से परे, सबके ईश्वर और कलाय-पुष्प जैसे साँवले सुंदर बताया। और ॐ में निराकार ध्यान का वर्णन करके वहाँ साकार रूप में केवल आपको ही बताया, किसी और को नहीं।
-
समस्तसारे च पुराणसङ्ग्रहे विसंशयं त्वन्महिमैव वर्ण्यते।
त्रिमूर्तियुक्सत्यपदत्रिभागतः परं पदं ते कथितं न शूलिनः॥Samastasare cha puranasangrahe visamshayam tvanmahimaiva varnyate, trimurtiyuksatyapadatribhagatah param padam te kathitam na shulinah.
In the Bhagavata, the Purana that holds the essence of all, it is your greatness alone that is described beyond doubt. Your abode, not that of the trident-bearer, is said to lie beyond the three parts of Satyaloka where the three forms dwell.
सबके सार रूप भागवत पुराण में निःसंदेह आपकी ही महिमा का वर्णन है। तीनों मूर्तियों वाले सत्यलोक के तीन भागों से परे आपका ही धाम बताया गया है, त्रिशूलधारी का नहीं।
-
यद्ब्राह्मकल्प इह भागवतद्वितीयस्कन्धोदितं वपुरनावृतमीश धात्रे।
तस्यैव नाम हरिशर्वमुखं जगाद श्रीमाधवः शिवपरोऽपि पुराणसारे॥Yadbrahmakalpa iha bhagavatadvitiyaskandhoditam vapuranavritamisha dhatre, tasyaiva nama harisharvamukham jagada shrimadhavah shivaparopi puranasare.
O Lord, the unveiled form you showed Brahma in the Brahma age, told in the second book of the Bhagavata: to that very form Shri Madhava, though devoted to Shiva, gave names such as Hari and Sharva in his summary of the Puranas.
हे ईश, ब्राह्म कल्प में ब्रह्मा को दिखाया गया आपका जो अनावृत रूप भागवत के दूसरे स्कंध में बताया गया है, उसी के हरि, शर्व आदि नाम शिवभक्त श्री माधव ने भी अपने पुराण-सार में कहे हैं।
-
ये स्वप्रकृत्यनुगुणा गिरिशं भजन्ते तेषां फलं हि दृढयैव तदीयभक्त्या।
व्यासो हि तेन कृतवानधिकारिहेतोः स्कान्दादिकेषु तव हानिवचोऽर्थवादैः॥Ye svaprakrityanuguna girisham bhajante tesham phalam hi dridhayaiva tadiyabhaktya, vyaso hi tena kritavanadhikarihetoh skandadikeshu tava hanivachorthavadaih.
Those who, by their own nature, worship Girisha gain their reward through firm devotion to him. So, to suit such seekers, Vyasa placed in the Skanda and other Puranas words that seem to belittle you, meant only as encouragement.
जो अपने स्वभाव के अनुसार गिरीश (शिव) को भजते हैं, उन्हें उनकी दृढ़ भक्ति से ही फल मिलता है। इसलिए ऐसे साधकों के लिए व्यास ने स्कंद आदि पुराणों में आपको छोटा दिखाने वाले वचन केवल प्रोत्साहन के लिए रखे।
-
भूतार्थकीर्तिरनुवादविरुद्धवादौ त्रेधार्थवादगतयः खलु रोचनार्थाः।
स्कान्दादिकेषु बहवोऽत्र विरुद्धवादास्त्वत्तामसत्वपरिभूत्युपशिक्षणाद्याः॥Bhutarthakirtiranuvadaviruddhavadau tredharthavadagatayah khalu rochanarthah, skandadikeshu bahavotra viruddhavadastvattamasatvaparibhutyupashikshanadyah.
Such words of praise are of three kinds: telling real facts, restating, and contradicting, all meant to inspire interest. In the Skanda and other Puranas there are many contradicting statements, such as calling you tamasic or defeated, meant for teaching.
प्रशंसा के ऐसे वचन तीन तरह के होते हैं: सच्ची बात कहना, दोहराना और विरोधी बात कहना, और सब रुचि जगाने के लिए होते हैं। स्कंद आदि पुराणों में आपको तामसी या पराजित बताने जैसे कई विरोधी वचन शिक्षा देने के लिए हैं।
-
यत्किञ्चिदप्यविदुषापि विभो मयोक्तं तन्मन्त्रशास्त्रवचनाद्यभिदृष्टमेव।
व्यासोक्तिसारमयभागवतोपगीत क्लेशान्विधूय कुरु भक्तिभरं परात्मन्॥Yatkinchidapyavidushapi vibho mayoktam tanmantrashastravachanadyabhidrishtameva, vyasoktisaramayabhagavatopagita kleshanvidhuya kuru bhaktibharam paratman.
O Lord, whatever I, unlearned as I am, have said is found in the mantra scriptures and similar texts. You who are sung in the Bhagavata, the essence of Vyasa’s words, Supreme Self, shake off my troubles and fill me with devotion.
हे विभु, मुझ अज्ञानी ने जो कुछ कहा है, वह सब मंत्रशास्त्र आदि के वचनों में देखा हुआ ही है। हे व्यास-वचनों के सार भागवत में गाए गए परमात्मा, मेरे क्लेश मिटाकर मुझे भक्ति से भर दीजिए।